Το «Άξιον Εστί» του Ελύτη, ο Ακης Γαβριηλίδης, η θυματοποίηση και ο… Ronald D. Laing!

Η συνάντηση στη Θεσσαλονίκη με θέμα το βιβλίο του Άκη Γαβριηλίδη «Η αθεράπευτη νεκροφιλία του ριζοσπαστικού πατριωτισμού» τελείωσε με μία δημόσια συζήτηση και μία συνεστίαση. Έχοντας -στο μεταξύ- διαβάσει ολόκληρο το βιβλίο, προχωρώ σε επόμενες νηφάλιες ενστάσεις:

Odysseas Elytis
Odysseas Elytis

Εφόσον ο Οδυσσέας Ελύτης αποφάσισε να «ζήσει μέσα στο πετσί του» το ίδιο το (συλλογικό) «δράμα της ελληνικής ψυχής«, μου φάνηκε λογικό και αυτονόητο το να ζήσει επίσης και ορισμένες… αντιφάσεις αυτής της «συλλογικής ψυχής», καθώς και να μιλήσει μέσα από καθαρά δικές της δοξασίες ή πεποιθήσεις (π.χ. την «Αυλή των Προβάτων» που κριτικάρει πολύ σκληρά ο Γαβριηλίδης). Ας προσέξουμε με ιδιαίτερο ενδιαφέρον το πολυεπίπεδο και πολυδιάστατο νόημα αυτού του έργου. Αφορούσε πρωτίστως την Ελληνική Ψυχή, αλλά… δεν την ονόμασε φανερά «Ελληνική Ψυχή», αφού (κατά βάθος) φάνηκε ότι αναφερόταν και στην παγκόσμια συλλογική ψυχή της ανθρωπότητας. Αν και αυτή η πλευρά διαψεύδεται -μερικές φορές- από συγκεκριμμένους στίχους στο Άξιον Εστί, παρόλ’ αυτά σε ορισμένους άλλους στίχους επιβεβαιώνεται αρκετά εμφανώς. Προφανώς δεν ήθελε καν ο Ελύτης να κάνει αυστηρή διάκριση μεταξύ παγκόσμιας και ελληνικής «αθωότητας»!

Most art in the late 1960s and early 1970s att...

Το «τελετουργικό» ύφος και περιεχόμενο του «Αξιον Εστι» είχε ένα άλλο, πολύ σοβαρό (και χρήσιμο για όλη την ανθρωπότητα) θεμελιακό συστατικό, που μπορεί να συνοψιστεί σε μία «απόλυτη ΜΗ-θυσιαστικότητα«. Αυτό το τελευταίο εκφράζεται π.χ. από στίχους όπου (νομίζω) λέει «φέρετε στα μάτια μου ένα δελφίνι, νάναι η ώρα έντεκα. να απομακρύνει το θύμα από το βωμό και να αλλάζει το νόημα του μαρτυρίου» (τα λέω από μνήμης και… ίσως όχι 100% ίδια, αλλά δεν έχει σημασία).Αυτή η τελευταία διαπίστωση ανατρέπει όμως την αφελή ή επιφανειακή κριτική κατά του «Αξιον Εστί» που το εκλαμβάνει σαν ένα απλό παραλήρημα θυματοποίησης (του λαού ή/και του ήρωα) με στόχους «νεκρόφιλους».

Ισα-ίσα, το κεντρικό νόημα του «Αξιον Εστι» είναι η απόρριψη της «στάσης του θύματος», καθώς και η απόρριψη (έως πλήρης αντιστροφή) της ίδιας της (έννοιας της) «θυσίας», καθώς και κάθε… θυματο- ποιητικο- γενούς πνευματικότητας, όπως π.χ. των «παιδιών της απάρνησης» και των «εμπόρων που εισπράττουν το κέρδος των δικών τους πτωμάτων» (σε ένα στίχο-καταδίκη οποιουδήποτε «νεκρόφιλου κέρδους«).

Το ποίημα εκθειάζει (βεβαίως) τους «αθώους». Αυτοί οι «αθώοι» όμως («με τη λαλιά που δεν ξέρει από ψέμα»), είναι όλοι εκείνοι για τους οποίους (και στους οποίους) μιλάει ο ποιητής, καθώς και η συλλογικότητα (του υποσυνόλου) των αθώων μιας (αενάως κάτω από εκμετάλλευση) Ανθρωπότητας. Δεν τους προτείνει όμως μία… νεκρόφιλη αυτο-δοξολογία, αλλά (αντίθετα) την «επιστροφή του Σταυρού στο δάσος«, την ανατροπή και υπέρβαση της θυσίας, την ελευθέρωσή τους από κάθε νοσηρή προσκόλληση στη θυματοποίησή τους.

Ronald D. Laing

Ronald D. Laing

Ε, τελικά o Ελύτης τους προσφέρει αυτό που ο Ronnie Laing θεωρούσε ΠΟΛΥ σπουδαίο «βήμα ίασης προβλημάτων», το λεγόμενο «validation» (το αντίθετο του «invalidation» που χειροτερεύει την Τρέλα). Αυτό ακριβώς το «validation of the Other’s Experience« «επιβεβαίωση της Εμπειρίας του Άλλου»), πολύ βασική αρχή του Laing, ο Ελύτης το κατέγραψε με τη… φράση «ΑΞΙΟΝ ΕΣΤΙ», την ίδια περίπου εποχή που ο Laing ασχολιόταν με την «Πολιτική της Εμπειρίας» (και λίγο αργότερα με το ομώνυμο βιβλίο του, θρυλικό εκείνη την εποχή):

.……Ronald D. Laing.

Ο Ελύτης αναφερόταν βέβαια στο ελληνικό «έθνος«. Την εποχή που έγραψε το έργο του, οι ακραίες καταστάσεις καταπίεσης που ζούσαν (συλλογικά) οι Έλληνες, και ιδιαιτέρως οι διωγμένοι αγωνιστές/αριστεροί μάλλον… δικαιολογούν με το παραπάνω μία τέτοια (προσωρινή) ενασχόληση με τη «συλλογική ψυχή» που (ίσως λανθασμένα) αποκαλούμε σήμερα «έθνος». Αλλά μέσω μίας δικής του (και πανάρχαιας) «σαμανιστικής» δημιουργικής τρέλας, ο ποιητής προσπάθησε να ενωθεί με «το λαό του», να νοιώσει ο ίδιος τα πάθη και τις εμπειρίες της συλλογικότητας, την Ιστορία της, κλπ.

  • Σε όλη αυτή τη δύσκολη διαδικασία η «θέση του θύματος» δεν ήταν μία νευρωτική ή ψυχωσική προσκόλληση, αλλά ένα πολύ αναγκαίο (προσωρινό) συστατικό της συνολικής δημιουργικής διαδικασίας (Θανάτου και Επαναγέννησης).

Ο τρόπος που χρησιμοποιεί τον όρο «θυματοποίηση» ο Γαβριηλίδης μου φαίνεται λίγο μονομερής. Τις περισσότερες φορές τον εννοεί σαν μία αρνητική ιδιότητα ή συμπεριφορά του… θύματος, παραμερίζοντας τον πρωταρχικό ρόλο του θύτη! Εκτός αυτού, εκεί όπου η «κλασσική ψυχανάλυση» προσκρούει σε κάποια όρια, είναι (μεταξύ άλλων) και η διαπροσωπική ψυχολογία. Και στη διαπροσωπική ψυχολογία π.χ. του «αντιψυχίατρου» Ronald D. Laing, ο όρος «θυματοποίηση» αναφέρεται πρωτίστως σε ένα βαθύτατα διαπροσωπικό φαινόμενο, αντί για ένα (ενδο-προσωπικό) ψυχαναλυτικό φαινόμενο. Για τον Λαιγκ, η «κλασσική ψυχολογία» απέτυχε να δώσει ικανοποιητική εξήγηση πολλών σοβαρών φαινομένων θυματοποίησης, ακριβώς γιατί της λείπει η επαρκής ανάλυση της διαπροσωπικής κατάστασης, γύρω από τη θυματοποίηση, ενώ ανεπαρκής είναι και η εκτίμηση της κατάστασης του θύματος σαν «φαινομενολογία«, ή (πιο απλά) σαν εμπειρία (και διαπροσωπική σχέση εμπειριών).

Μέσα από αυτού του είδους τις διαπιστώσεις, ο Ronald D. Laing οδηγήθηκε κάποτε και στην ίδρυση της «αντιψυχιατρικής σχολής» του, μέσα στην οποία οι ίδιες οι «ψυχωτικές καταστάσεις συνείδησης» αναλύονται φαινομενολογικά, και ενίοτε… αναδεικνύονται σαν «προσωρινή τρέλα», που έχει συγκεκριμένη «φαινομενολογική» (δηλαδή εμπειρια-κή) λειτουργικότητα, σαν τρόπος υπέρβασης της θυματοποίησης, από το ίδιο το θύμα. Αν και η σχολή αυτή έχει παρεξηγηθεί πολύ και σήμερα δεν αποτελεί τμήμα της «mainstream» ψυχολογίας (και ψυχιατρικής) εν τούτοις πολλά από τα βασικά της συμπεράσματα πέρασαν μέσα στην τελευταία και δικαιώθηκαν (τουλάχιστον εν μέρει) – π.χ. η θεωρία του «διπλού δεσμού» (double-bind theory).

Ένας τομέας όπου η «αντιψυχιατρική» φαινομενολογική σχολή του Λαιγκ σίγουρα διαπρέπει και σήμερα, είναι στη δημιουργική κατανόηση και προσέγγιση φαινομένων » δημιουργικής τρέλας», καθώς και «θρησκευτικής εμπειρίας» (χωρίς εξάρτηση από δόγματα). Κοντολογίς, ο καλλιτέχνης μπορεί να «καταδυθεί» μέσα στην άβυσσο της δικής του «τρέλας», υφιστάμενος κατά τη διάρκεια αυτής της (προσωρινής) «κατάδυσης» ορισμένες (φαινομενικά) «ψυχωσικές εμπειρίες», οι οποίες όμως… αντί για μόνιμη… βλάβη προξενούν ένα ιδιότυπο είδος «αυτο-ίασης», με δημιουργικά αποτελέσματα μέσα στα καλλιτεχνικά έργα του.

Επειδή κάποτε είχα προσπαθήσει να γίνω… Λαιγκιανός θεραπευτής, και μάλιστα είχα ζήσει μέσα σε «αντιψυχιατρικό κοινόβιο» της Philadelphia Association του Ronald D. Laing… παθιάστηκα και εντυπωσιάστηκα από το «Αξιον Εστί«, επειδή το αναγνώρισα -σχεδόν αυτομάτως- σαν (αυτονόητη) καταγραφή ενός εσωτερικού ταξιδιού δημιουργικής τρέλας (του ποιητή), όπως περιγράφτηκε προηγουμένως. Για τον ίδιο λόγο, δεν έδωσα τότε ιδιαίτερη σημασία και σε κάποιους στίχους του Ελύτη με «θρησκευτικές αναφορές» (που ενόχλησαν τον Γαβριηλίδη).

Ας θυμηθούμε τώρα, μία ξεχασμένη αλλά αρκετά γνωστή άλλη διάσταση της (κάθε) θυματοποίησης. Η (πραγματική) θυματοποίηση επιφέρει τραύματα σε εκείνον που έχει θυματοποιηθεί, δηλαδή στο θύμα. Ο Ελύτης επιχείρησε «επούλωση» αυτών των τραυμάτων, αντί για μία «νεκρόφιλη» διαιώνισή τους «εις τον αιώνα τον άπαντα». Για να το κάνει αυτό, πραγματοποίησε ένα εντελώς δικό του «Εσωτερικό Ταξίδι», όπου προχώρησε (εσωτερικά) στην προσωπική ανάμνηση μέχρι και δικών του… ενδομήτριων καταστάσεων Αυτό είναι γνωστό φαινόμενο (τουλάχιστον στην Φαινομενολογία της Philadelphia Association και του Laing). Εξίσου γνωστό είναι ότι όποιος αποπειραθεί να ακολουθήσει αυτό τον επικίνδυνο δρόμο έμπνευσης, αντιμετωπίζει κάποια στιγμή και την «άλλη πλευρά» της δικής του φύσης, στην περίπτωση άντρα τη «θηλυκή του πλευρά», όχι από άποψη «σεξουαλική» αλλά από άποψη γνωσιακή και οντολογική, σαν ένα έμβρυο που δεν είχε αποκτήσει ακόμη φύλο στην αρχή της κύησης. Το αποτέλεσμα (σύμφωνα με πανάρχαιες παραδόσεις όλων των λαών) ήταν μία Επαναγέννηση, σε κατάσταση μεγαλύτερης σοφίας, αυξημένης αντίληψης και ανανεωμένης δύναμης. Ε, ΟΛΑ αυτά τα αρχετυπικά συστατικά, υπάρχουν διάσπαρτα μέσα στο «Άξιον Εστί»!Κάτι άλλο, που ασχολήθηκε μαζί του επανειλλημένα ο Ronnie Laing, αλλά δεν το ανάφερε καν ο Γαβριηλίδης, είναι οι συνέπειες της θυματοποίησης στην υπόλοιπη ζωή και την ίδια την προσωπικότητα του «ασθενή». Για πολλούς παλιούς αριστερούς αγωνιστές, η κριτική που τους απευθύνει ο Γαβριηλίδης είναι μονομερώς καταδικαστική (για το ρόλο τους σαν θύμα που αποπειράται να μείνει αιώνιο θύμα), και με μία ανεπαρκή εκτίμηση του γεγονότος ότι (πολλοί από αυτούς) ήσαν άνθρωποι που έζησαν πραγματικές καταστάσεις (πολύ οδυνηρής) θυματοποίησης (όπου ήσαν πραγματικά το θύμα) και επομένως (αρκετά συχνά) «κουβαλούν» από τότε μέσα στον ψυχισμό τους αντικειμενικά τραύματα, που φτάνουν ακόμη και σε «τεχνητές ψυχώσεις» (π.χ. post-traumatic depressive syndromes) που έπαιξαν προφανώς πολύ σημαντικό αντικειμενικό ρόλο στις μετέπειτα απόψεις και ιδέες τους, καθώς και στο συνολικό ψυχισμό τους, χωρίς απαραίτητα να το συνειδητοποίησαν… ακόμη και οι ίδιοι!

Αλλά σε τελική ανάλυση, ακόμη και με τα αυστηρά κριτήρια του Γαβριηλίδη, η επίκληση τραυματικών θυματοποιητικών καταστάσεων είναι θεμιτή, κάτω από προϋποθέσεις, όπου παίζει ένα μεταβατικό «επουλωτικό» ρόλο. Ε, ακριβώς αυτό έκανε και ο Ελύτης, αναφερόμενος στα «Πάθη» (μέσα στο Άξιον Εστί). Ομως… ακριβώς επειδή ήταν ένας υγιής άνθρωπος, ένας δημιουργός που ποθούσε την «κατάργηση του θυσιαστηρίου»… δεν ξανα-ασχολήθηκε παρά ελάχιστα με αυτό το θέμα, μετά την μεταπολίτευση. Αντί όλων αυτών, απογειώθηκε με τη «Μαρία Νεφέλη» (η οποία του χάρισε και το Νόμπελ λογοτεχνίας 1979).

Η Σουηδική ακαδημία ΔΕΝ aαπένειμε το Νόμπελ λογοτεχνίας 1979 στον Οδυσσέα Ελύτη για… εθνικισμό! (και ακόμη λιγότερο για… «πατριωτική νεκροφιλία»). Του το έδωσε για τους εξής λόγους, με τα ίδια της τα λόγια:

«for his poetry, which, against the background of Greek tradition, depicts with sensuous strength and intellectual clear-sightedness modern man’s struggle for freedom and creativeness» (προσφώνηση της επιτροπής που απένειμε στον Ελύτη το Νόμπελ λογοτεχνίας 1979)

clay female Goddess Sculpture (by OMADEON)
clay female Goddess Sculpture (by OMADEON)

γλυπτό από πηλό, «η μικρή Θεά χωρίς χέρια» (εικόνα 3D)
κλικ στην εικόνα = άρθρο για τον Ελύτη σαν Ποιητή της Μούσας

Αυτά, προς το παρόν…

Enhanced by Zemanta

5 comments

  1. Αν μπορούσα να βγάλω ασφαλή συμπεράσματα κρίνοντας μόνο απο το layout ή γενικά την αισθητική ενός blog το ANTI-IMF (φορμερλι νόουν αζ omadeon) θα ήταν με διαφορά Λιακόπουλος της αριστεράς . Mε δύο λέξεις : Ότι ναναι. Αντικαπνιστικό/αντι-imf logo, Ασάνζ (πάντα με βλέμμα απλανές – το ότι το μόνο που τον καίει είναι η «εύρυθμη λειτουργία του καπιταλισμού» , είναι προφανώς δευτερεύον ζήτημα. Πουλά άμωμη αριστεροσύνη ο J.A. Αριστεροσύνη τύπου Zeitgeist , αυτό). Και κότσαρε και καμιά new-age πυραμίδα για να δέσει η σούπα. Είπα σούπα και πείνασα. Τα λέμε.

    Υ.Γ Αν εμμένω στο banner, είναι γιατί δεν θέλω να επεκταθώ στο περιεχόμενο.. έντονα γράμματα, κεφαλαία, εναλλαγές χρωμάτων. Ανισόρροπα πράγματα. Παρόλα αυτά σε διαβάζω. Τα είπα και ξέσκασα :p

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s