Η συνάφεια της «Γένεσης» του Ελύτη (Άξιον Εστί) με τις ιδέες του George Spencer-Brown στο βιβλίο του «Laws of Form»

Odysseas Elytis open air theater at dusk in Io...
Image via Wikipedia

Το ποίημα «Γένεσις» του Ελύτη , αν και θεωρείται «θρησκευτικό», είναι βαθύτατα «αιρετικό» απέναντι στον κατεστημένο Χριστιανισμό. Εκφράζει μία θεμελιώδη Εμπειρία γέννησης ορίων ανάμεσα σε εσωτερικό και εξωτερικό κόσμο, που υπάρχει και στο φιλοσοφικό σύστημα Λογικής του George Spencer Brown (στο βιβλίο του «Νόμοι της Μορφής«).

Δεν νομίζω να υπήρξε ποτέ ικανοποιητική ερμηνευτική κατανόηση αυτού του ποιήματος (όπως και πολλών άλλων του Ελύτη), αν εξαιρέσουμε καθαρά «φιλολογικές» αναλύσεις, χρήσιμες σε κάποιο (ελλιπή) βαθμό για κατανόηση συγκεκριμένων εννοιών ή απομονωμένων μηνυμάτων, χωρίς όμως να προσφέρουν φιλοσοφική ή λογική πληρότητα.


Με το έργο του Ελύτη ασχολούμαι πολλά χρόνια και… ακόμη μαθαίνω. Είχα όμως την τύχη να προσεγγίσω τον Ελύτη εφοδιασμένος
από την αρχή με ένα σπάνιο και ιδανικό (για το θέμα) ερμηνευτικό όπλο: Τους «Νόμους της Μορφής» του George Spencer Brown.

https://i2.wp.com/luhmann.uni-trier.de/images/2/2f/George_Spencer_Brown.jpgGeorge Spencer-Brown

Για τον George Spencer Brown (τη θεωρία του οποίου περιέγραψα με λίγα λόγια σε άλλο κείμενο) η βάση της Εμπειρίας είναι η «θεμελιώδης πράξη διάκρισης» ανάμεσα σε εσωτερικό και εξωτερικό κόσμο, πριν από την οποία «τα όρια μπορούν να χαραχτούν οπουδήποτε επιθυμούμε» και «ο κόσμος σε αυτό το στάδιο μοιάζει με κινούμενη άμμο κάτω από τα πόδια μας». Όμως μετά από αυτή την πρωταρχική πράξη Διάκρισης, ακολουθούν (σαν λογικές συνέπειες της ίδιας πράξης) όλες οι (γνώριμες στο Νου) «ιδιότητες» του Κόσμου ή του σύμπαντος που ζούμε. Πρόκειται για μία θεωρία θεμελιωδώς «διαδραστική», μέσα στην οποία τον κυρίαρχο ρόλο παίζει ο ενεργός παρατηρητής, ο Νους-παρατηρητής που… όχι μόνο «παρατηρεί» αλλά και διαμορφώνει ενεργά τη δομή της Εμπειρίας του, μέσω Χάραξης Ορίων ανάμεσα σε όσα είναι «μέσα του» και όσα είναι «απ’ έξω του». Στόχος αυτής της θεμελιακής Χάραξης Ορίων είναι η ίδια η Ύπαρξη, που ισορροπεί ακροβατώντας πάνω στο ίδιο το Όριο (της Διάκρισης), ένα σημείο ισορροπίας για το οποίο λέει ο Οδυσσέας Ελύτης:

Ένα σημείο Ένα σημείο
και σ’ αυτό πάνω ισορροπείς και υπάρχεις
κι απ’ αυτό
πιο πέρα ταραχή και σκότος
κι απ’ αυτό πιο πίσω βρυγμός των αγγέλων
-Ένα σημείο Ένα σημείο

και σ’ αυτό μπορείς απέραντα να προχωρήσεις
ή αλλιώς τίποτε άλλο δεν υπάρχει πια…

Είναι αξιοσημείωτος ο τρόπος που εκφράζει ο Ελύτης την τοπολογία αυτού του «σημείου ισορροπίας»:

1) κι απ’ αυτό πιο πέρα ταραχή και σκότος (δηλαδή ο χαώδης, αμιγώς-εξωτερικός κόσμος)

2) κι απ’ αυτό πιο πίσω βρυγμός των αγγέλων (δηλαδή ο βλοσυρά κλειστός εσωτερικός κόσμος)

3) (ενώ) σ’ αυτό πάνω (το σημείο) ισορροπείς και υπάρχεις

Αυτό το «σημείο ισορροπίας» δεν είναι λοιπόν τίποτε άλλο από το όριο μεταξύ εσωτερικού και εξωτερικού κόσμου. Εξαιρετικά ενδιαφέρον είναι επίσης το… ρητορικό ερώτημα (του ποιητή) το οποίο απαντούν οι προηγούμενοι στίχοι:

Και αυτός αλήθεια που ήμουνα Ο πολλούς αιώνες πριν
Ο ακόμη χλωρός μες στη φωτιά Ο άκοπος απ’ τον ουρανό
ψιθύρισε όταν ρώτησα:
– Τι το καλό; Τι το κακό;

  • Δηλαδή, η ίδια η διάκριση, ανάμεσα σε Μέσα και Έξω Κόσμο είναι η σωστή απάντηση στο… λάθος (παιδικό) ερώτημα «τι είναι το καλό και τι είναι το κακό»!

Ενδιαφέρον είναι και το γεγονός ότι το υποτιθέμενο «σημαντικότερο όλων των άλλων» θρησκευτικό ή θεολογικό ερώτημα «τι είναι το καλό και τι είναι το κακό», δεν απαντιέται καθόλου δογματικά, από τον ποιητή, αλλά… εντελώς αιρετικά και υπαρξιακά (ή ορια-κά): Η απάντηση του μυθικού εαυτού στον νέο και «χλωρό» εαυτό είναι ότι… δεν είναι σωστό το ίδιο το ερώτημα, ή η διάκριση ανάμεσα σε καλό και κακό! Αντί αυτής της διάκρισης, το σωστό ερώτημα και η σωστή διάκριση είναι απλούστατα η διάκριση μεταξύ εσωτερικού και εξωτερικού κόσμου. Και…. αν αφελώς νομίσει κανείς ότι το «καλό» είναι μέσα μας και το «κακό» (μόνο) απ’ έξω μας, ο ποιητής τον διαψεύδει με την προειδοποίηση: Μπορεί (μεν) έξω να είναι χάος, αλλά μέσα σου είναι ένα άλλο… κακό: Ο βρυγμός των αγγέλων…

https://i2.wp.com/www.gmw.cn/images/2004-06/30/xin_f7db7907c66348a896cac41a2603de75_1979.jpg

Οδυσσέας Ελύτης

Προφανέστατα, ο «ορθός τρόπος ύπαρξης» δεν είναι η οπισθοδρόμηση στον αμιγώς εσωτερικό κόσμο (του «βρυγμού των αγγέλων»), ούτε η απώλεια (του εαυτού) μέσα στο εξωτερικό χάος του κόσμου, αλλά η… δύσκολη ισορροπία πάνω στο ίδιο το όριο, την ίδια τη διάκριση ανάμεσα σε μέσα και έξω κόσμο!

Πραγματικά, ο Ελύτης εκφράζει αυτή ακριβώς τη διαδικασία «διάκρισης» (που περιγράφει και ο George Spencer Brown) μέσα στο ποίημα «Γένεσις». Μιλάει για τον εαυτό του, αλλά όχι ακριβώς για τον «γήϊνο» εαυτό του, αλλά… (πρωτίστως) για τον εσωτερικό του κόσμο, που προϋπήρξε της Χάραξης των Ορίων της Εμπειρίας του, τον μυστηριώδη και μακρινό εκείνο κόσμο από όπου προήλθε (και εν μέρει είναι ο ίδιος). Από αυτό τον κόσμο ΜΗ-διάκρισης και αρχέγονης συμπαντικής ενότητας, ένας «άλλος εαυτός», ενωμένος με άλλες μυστηριώδεις μυθικές μορφές, σκύβει πάνω στον νεογέννητο (μεταφορικά ή κυριολεκτικά) «χλωρό μέσα στη φωτιά» και «άκοπο από τον ουρανό» νέο εαυτό του, για να τον μυήσει στα μυστικά της ύπαρξης, μεταδίδοντάς του άμεσα τις δικές του Εμπειρίες, που προηγήθηκαν της (τωρινής) χάραξης ορίων:

Και αυτός αλήθεια που ήμουνα Ο πολλούς αιώνες πριν
Ο ακόμη χλωρός μες στη φωτιά Ο άκοπος απ’ τον ουρανό
Ένιωσα ήρθε κι έσκυψε
πάνω απ’ το λίκνο μου
ίδια η μνήμη γινάμενη παρόν
τη φωνή πήρε των δέντρων, των κυμάτων:…

Ο Οδυσσέας Ελύτης, σε αυτό το ποίημα (όπως και σε πολλά άλλα) δεν μιλάει για κάτι «χριστιανικό» (ή «θρησκευτικό» με τη δογματική έννοια) αλλά εκφράζει δέος απέναντι στο μεγαλείο μίας προσωπικής Συμπαντικής Εμπειρίας «εσωτερικής πλοήγησης» μέσα στον ίδιο του τον εαυτό. Αυτή την ιδιάζουσα Εμπειρία του Ελύτη, όπου απουσιάζει ο Πατριαρχικός Θεός αλλά βρίσκεται παρών ο «μυθικός εαυτός» του ποιητή, θα μπορούσαμε κάλλιστα να την ονομάσουμε (χωρίς παρεξήγηση) «πρωταρχική θρησκευτική εμπειρία», χωρίς κανένα δόγμα και κανένα δογματισμό.

Σε αυτή την «Πρωταρχική Εμπειρία Διάκρισης», που μάλλον αντιστοιχούσε σε υπαρκτή κατάσταση του Νου (που έζησε ο ίδιος ο Ελύτης – όπως περιγράφεται σε ένα άλλο άρθρο αυτού του blog – ΕΔΩ) οι μορφές του εσωτερικού και του εξωτερικού κόσμου συνδέονται μέσα σε μία αδιάσπαστη ενότητα (ή μη-διάκριση) που σταματάει μετά τη γέννηση (ή την ανάδυση από την εμπειρία αυτή). Στο μεταξύ, το ονειρικό σουρεαλιστικό σκηνικό αυτής της εμπειρίας έχει και ένα άχρονο πλαίσιο αναφοράς, όπου παρόν, παρελθόν και μέλλον δεν έχουν καν ακόμη… διακριθεί ανάμεσά τους!

Με άλλα λόγια, ο Ελύτης, χωρίς να είχε διαβάσει (πιθανότατα) George Spencer-Brown, εκφράζει μέσα στους στίχους του (καλύτερα από τον ίδιο τον Brown) μία εμπειρική διαδικασία που για τον Brown είναι η πιο θεμελιώδης (όλων των άλλων) και από την οποία πηγάζει -άλλωστε- η ίδια η... Λογική, εξ ολοκλήρου! (όπως περιγράφεται και εδώ):

  • Τη Γένεση της «πρωταρχικής διάκρισης» ανάμεσα σε εσωτερικό και εξωτερικό κόσμο.

Η σύνδεση ανάμεσα στην έννοια της «Διάκρισης» (του George Spencer Brown) και της «Γένεσης» (του Ελύτη) καθίσταται περίπου προφανής, μέσω ελάχιστης εξοικείωσης με το έργο του Brown (π.χ. όπως ΕΔΩ) και αντιπαραβολής με τη «Γένεση» του Ελύτη. (Είμαι σίγουρος ότι… αν το κάνετε, αξίζει πραγματικά τον κόπο!)

  • Υ.Γ. Αν είστε εκδότης, έχω μεταφράσει όλο το βιβλίο του George Spencer Brown «Νόμοι της Μορφής» στα Ελληνικά, εδώ και αρκετά χρόνια. Αν σας ενδιαφέρει η έκδοσή του, στείλτε μήνυμα στο e-mail: omadeon AT hotmail.com (όχι στο yahoo, όπου ο λογαριασμός δεν λειτουργεί λόγω… απώλειας password).
Enhanced by Zemanta

9 comments

  1. […] – μια λέξη εντελώς ΑΝΥΠΑΡΚΤΗ στον υπόλοιπο πλανήτηΗ συνάφεια της «Γένεσης» του Ελύτη (Άξιον Εστί) με τον Geor…International Success of GREEK POETRY (6th in the Top 10) and Music Chart News from […]

  2. Κρίμα. Κανείς δεν σχολίασε ποτέ εδώ.

    Μερικοί κάνουν πως δεν το βλέπουν ίσως.

    Ψάχνω ένα άλλο παρόμοιο ποστ που σχολίασε θετικά κάποιος ξένος. Οχι Ελληνας. Λίγη βοήθεια? Το search δεν δουλεύει καλά.

  3. Πράγματι, η αναζήτηση στη wordpress έχει πρόβλημα στα Ελληνικά. Εκεί δεν μπορώ να κάνω τίποτα.

    Επίσης μερικά ποστ, λόγω ενός προβλήματος που ανέλυσε (και έλυσε εν μέρει) το ιστολόγιο «Λεξίτυπος» του Χρήστου Μόρφου, όσα ποστ έχουν ελληνικούς τίτλους, δεν εμφανίζονται ΚΑΝ!

    Τα πιο πολλά τα έχω διορθώσει αλλά δυστυχώς όχι όλα ακόμη.
    Πάντως ΟΛΑ τα ποστ με θέμα που αφορά τον Οδυσσέα Ελύτη είναι ευκολώτερο να βρεθούν μέσω της κατηγορίας «ELYTIS» (κάτω δεξιά στήλη του μπλογκ).

    Και για να μην ψάχνει κανείς:
    https://omadeon.wordpress.com/category/elytis/
    https://omadeon.wordpress.com/category/elytis/page/2/

    Σε μερικά τέτοια ποστ, όντως σχολίασαν ξένοι, αλλά και μία Ελληνίδα ερευνήτρια, που έπαιρνε… Ντοκτορά με θέμα τον Οδυσσέα Ελύτη και με… συνεχάρη (τρομάρα μου -hehe):
    https://omadeon.wordpress.com/2007/06/28/elytis_goddess1/

    UPDATE: Νόμιζα ότι ένας ξένος σχολίασε θετικά αυτό εδώ, αλλά… έπεσα κι εγώ έξω. Θα βρεθεί αύριο.
    https://omadeon.wordpress.com/2007/05/21/the-constructivist-definition-of-1-in-multiple-form-logic-and-odysseas-elytis/

    Τέλος, εξίσου σημαντικά (ή περισσότερο) για μένα είναι τα ποστ που ασχολούνται με τον Μίκη Θεοδωράκη (τη θεωρία του για «Συμπαντική Αρμονία», αλλά και τις διασκευές που του κάνω:
    https://omadeon.wordpress.com/category/theodorakis/

    https://omadeon.wordpress.com/category/about-mikis-theodorakis-and-my-trance-remixes-of/

  4. tha hthela na parathrhso pos h diakrisi tou spencer xekina apo thn psyxiatrikh theoria. o elytis einai organika demenos me thn elliniki paradosi…h gennesis, para thn thriskeytiki ths proeleysh sthn biblo, proerxetai apo ta kosmogonika keimena ton prosokratikon. To shmeion ekei protoparathreitai, eos ton empedoklh. O spencer xekina apo thn pathogeneia ton psychoseon k thn adynamia diakrishs taytothton.

  5. @durios, OXI.

    ΔΕΝ ξεκινάει η διάκριση του «Spencer» από την «ψυχιατρική θεωρία», ΔΕΝ ΕΧΕΙ ΚΑΜΜΙΑ σχέση ο «Spencer» με τον George Spencer Brown διότι… δεν μιλάμε για το ίδιο πρόσωπο.

    Η διάκριση / distinction είναι θεωρία του George Spencer-Brown. Ο γνωστός (και στην Ελλάδα) Spencer ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ο Spencer-Brown.

    H μόνη άλλη περίπτωση που μπορώ να φανταστώ, ΑΝ μιλάς για το ίδιο πρόσωπο ανήκει στο χώρο της παρερμηνείας.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s