Η «Συμπαντική Αρμονία» του Μίκη Θεοδωράκη σαν Ανοιχτό Σύστημα Ιδεών στον 21ο αιώνα (1)

UPDATE (18-4-2011): Αυτό το παλιό ποστ (του 2007) το ξανα-βάζω στην πρώτη σελίδα του blog, σαν τεκμήριο… αθωότητας απέναντι στην κακοήθη συκοφαντική αλητεία πρόσφατων επιθέσεων (π.χ. αυτή εδώ) από Σπιθίτες…  ταλιμπάν!

ena_to_helidoni_mini_extended.jpg

Ο Μίκης Θεοδωράκης είπε (μεταξύ άλλων) στην ομιλία του, στο Συνέδριο που έγινε με θέμα τη θεωρία του για τη «Συμπαντική Αρμονία»:

…Κατά το αρχικό στάδιο, που θα ονομάσω στάδιο της γενέσεως της μουσικής μέσα από το ηχητικό χάος, είχα την αίσθηση ότι η πρωτογενής μουσική ύλη που κατέγραφα ήταν το αποτέλεσμα μιας ουσιαστικής ένωσης ανάμεσα σε μένα και στη συμπαντική αρμονία που με περιβάλλει. Γι’ αυτόν τον λόγο κάθε περίοδος γονιμοποιήσεως είχε μέσα της τα στοιχεία της αγωνίας, της οδύνης, της έκστασης και της υπέρβασης. Και όταν κάποτε περνούσα στο παραλήρημα, τότε οι ήχοι των πλανητών προέβαλλαν μέσα μου ευκρινώς, προκαλώντας μου ένα μαγικό δέος, που με γέμιζε με ακαθόριστη, σχεδόν νεφελώδη ευτυχία και πληρότητα, που ήταν η ίδια η γονιμότητα και συγχρόνως η θεϊκή αίσθηση ότι ενώνομαι με το Κέντρο της Συμπαντικής Αρμονίας, ωσάν να ήταν αυτός ο κύριος λόγος της ύπαρξης μου.

http://www.mikis-crete.gr/MikisPg70-011.htm

Εδώ ο Μίκης κάνει μία θαρραλέα δημόσια ομολογία, ότι η βάση της θεωρίας του είναι -πρωτίστως- η Εμπειρία του, την οποία περιγράφει με πραγματικά θαυμαστό και αυθεντικό τρόπο, καταρρίπτοντας έτσι κάθε κακόβουλη παρερμηνεία των λεγόμενών του από ανθρώπους που -λόγω προκατάληψης- τον θεωρούν δογματικό (κ.ο.κ). Επίσης, εκφράζει τους προβληματισμούς του με υποδειγματική σεμνότητα, μόνο σαν «απλές υποθέσεις» και όχι σαν «δογματικές βεβαιότητες», όταν συμπληρώνει (τα προηγούμενα) ως εξής:

Αναρωτιέμαι μήπως κάθε μουσικός δημιουργός «ακούει», έστω κι αν δεν το έχει συνειδητοποιήσει, τον ήχο από την συμπαντική αρμονία και να την καταγράφει, μιας και είμαι βέβαιος ότι ο καλλιτέχνης δεν είναι παρά ένα όργανο στην υπηρεσία αυτού του Θείου Νόμου.

Η εμπειρική βάση αυτού του οικοδομήματος περιγράφεται από το Μίκη ως εξής:

…Τέλος με την εξάσκηση και την ολοκληρωτική βύθιση στα μύχια της ψυχής μου συνειδητοποιούσα ότι με περιβάλλει ένας ωκεανός ήχων και αρμονιών και ότι το μόνο που είχα να κάνω ήταν να θυμάμαι μετά από κάθε περίοδο έκστασης ποια καινούρια μουσική ιδέα είχε καταγραφεί στο μυαλό μου.

[ . . . ]

Δεν ήταν όμως μονάχα η μουσική που με απασχολούσε και με ενδιέφερε τότε αλλά και η μεταφυσική, η θρησκεία και η φιλοσοφία. Η απάντηση στο ερώτημα που θέτει ο κάθε έφηβος στον εαυτό του: «ποιος είμαι, από πού έρχομαι και πού πάω», έπαιρνε τώρα για μένα ένα νέο περιεχόμενο και μια νέα διάσταση και κυρίως με οδηγούσε σε νέες αναζητήσεις. Γιατί απαντούσε μέσα μου στο βασικό ερώτημα για την ουσία και τον σκοπό της ύπαρξης, καθώς συνειδητοποιούσα όλο και πιο πολύ ότι είμαι ένα απειροελάχιστο όμως ενεργητικό μόριο του Σύμπαντος, αφού έχω την ιδιότητα να αντανακλώ δημιουργικά τον Νόμο της Συμπαντικής Αρμονίας και επομένως να συμμετέχω για όσο διάστημα θα υπάρχω σ’ αυτή την αέναη κίνηση του διαρκούς αρμονικού γίγνεσθαι.

Ας σημειωθεί ότι αυτό το «ώριμο στάδιο» των ‘εφηβικών αναζητήσεων’ του Μίκη, εμφανίστηκε μέσα του πολύ αργότερα, σαν απάντηση ή σαν προσωπική φιλοσοφική μετεξέλιξη των θρησκευτικών δογμάτων, μέσα στα οποία γαλουχήθηκε:

Πριν όμως καταλήξω οριστικό σ’ αυτή την βεβαιότητα, έθετα όπως οι περισσότεροι άνθρωποι ως υπέρτατο σκοπό της ζωής μου την αναζήτηση του Θεού. Δεν θυμάμαι πια την μορφή που του έδινα τότε στη φαντασία μου. Ήταν βέβαια ο Χριστιανικός Θεός, όχι όμως όπως τον περιγράφουν οι Ευαγγελιστές και η Καινή Διαθήκη.

(και)

Όμως ομολογώ ότι με φόβιζε ο Θεός του Ισραήλ, ο οποίος απαιτεί από τον άνθρωπο απόλυτη πίστη και τυφλή υπακοή, έτσι ώστε η παρουσία του να είναι ολοκληρωτική και καταλυτική χωρίς να αφήνει περιθώρια ανεξαρτησίας και ελεύθερης βούλησης.

Αναζητούσα έναν Θεό χωρίς συγκεκριμένη μορφή και υπόσταση με τηβοήθεια του ποιητικού λόγου και της μουσικής.

Μετά από μία σύντομη αναφορά στις ιδέες του Πυθαγόρειου φιλοσόφου Φιλολάου, ο Μίκης προχωρά σε μία πρώτη διατύπωση μίας δικής του σύνθεσης ιδεών, μεταξύ Απολλώνειου και Διονυσιακού πνεύματος:

Πιστή αντανάκλαση της Συμπαντικής Αρμονίας βρίσκω στην αρμονική συνύπαρξη και μέθεξη μεταξύ Απολλώνιου και Διονυσιακού πνεύματος. Το αποτέλεσμά της τόσο στον τομέα της σκέψης και της φιλοσοφίας όσο προ παντός στον τομέα της τέχνης, αποτελεί ίσως το τελειότερο πρότυπο της λειτουργίας του Νόμου της Συμπαντικής Αρμονίας μέσα στην ανθρώπινη δημιουργία.

Τι είναι το Διονυσιακό στοιχείο, μέσα στην Κοσμοθεωρία του Μίκη Θεοδωράκη;

Ας δούμε όμως ποιο και τι είναι το διονυσιακό Αληθές. Οι αρχαίοι Έλληνες θεωρούσαν τον Διόνυσο ισότιμο με τον Απόλλωνα και γ’ αυτό το δελφικό έτος ήταν μοιρασμένο σε δύο ίσα μέρη σ’ αυτούς τους δύο θεούς, τον Απόλλωνα και τον Διόνυσο.Ο μύθος θέλει τον Διόνυσο να είναι ο πρώτος που γεύτηκε τον καρπό της αμπέλου, τον οίνον και μέθυσε. Έτσι το στοιχείο της μέθης προστίθεται στη ζωή των ανθρώπων. Ο Έρωτας, τα όργια και η μέθη γίνονται σύμβολα της ενθουσιαστικής ζωτικότητας και της αενάου δημιουργίας.

Είναι χαρακτηριστικό το γεγονός ότι ο διονυσιασμός ως κοσμοαντίληψη ολοκληρώνεται μετά την επιστροφή του Βάκχου από την Θράκη, την Λυδία και την Φρυγία. Απ’ όπου περνά ο Διόνυσος, οι Έλληνες παραφέρονται οδηγημένοι από οργιαστικές επιθυμίες

Για όποιον -τώρα- απορεί… ΠΩΣ είναι δυνατόν ο Μίκης Θεοδωράκης να επικροτεί… τολμηρές διασκευές της μουσικής του σε χορευτικά κομμάτια Trance (όπως αυτά που φτιάχνω) ιδού η… απάντηση, μέσα στα πλαίσια της αφήγησής του για το Διονυσιακό στοιχείο:

Το πρώτο στοιχείο αυτής της νέας λατρείας ήταν να ανυψωθεί η ψυχή στο επίπεδο του ενθουσιασμού. Για τον σκοπό αυτόν χόρευαν με όλο τους το σώμα, με κινήσεις γρήγορες, κοφτές και ασύμμετρες, ενώ συγχρόνως τραγουδούσαν βγάζοντας ήχους διαπεραστικούς. Κάποτε απ’ αυτές τις άναρθρες κραυγές προέκυψαν οι Ωδές προς τον Τράγο -που ήταν μια από τις μεταμορφώσεις του Βάκχου, δηλαδή Ωδή στον Τράγο ίσον Τραγωδία. Ωδές που έγιναν η βάση για την γένεση της Τραγωδίας και την ανακάλυψη του θεάτρου.

Ας φανταστούμε μια τέτοια πομπή «Μαινάδων» να καταλήγει στις τριήμερες γιορτές που ονόμαζαν ΕΠΙΦΑΝΙΑ του Διονύσου. Οι Μαινάδες που συμβολίζουν την ερωτική διέγερση, προχωρούν μέσα στα δάση κρατώντας στο ένα χέρι δαυλό για να φωτίζουν και στο άλλο άγρια κλαδιά. Η νύχτα γύρω τους είναι πλανητική, όπως την περιγράφει ο μύθος. Μερικές κρατούν μουσικά όργανα, αυλούς και τύμπανα, άλλες υψώνουν φαλλούς. Παίζουν μουσική, τραγουδούν και χορεύουν. Η οργιαστική ατμόσφαιρα που δημιουργούν τις οδηγεί σε έκσταση. Στις μυστικές τελετές που ακολουθούν, συμμετέχουν μόνο οι μυημένοι και οι απόλυτα αφοσιωμένοι στον Διόνυσο. Η ανταμοιβή τους είναι το ότι η ψυχή τους γεμίζει με αφάνταστες ηδονές και με μεθυστικές απολαύσεις φτάνοντας στην κάθαρση, στον εξαγνισμό, κατακτώντας τελικά τα επίπεδα της τελειότητας, του υπερκόσμιου βίου, με την υπέρβαση από την πραγματικότητα στη θεία μέθη! Τέλος κατά τους ορφικούς ο Διόνυσος κατέστη Θεός πάσχων, ο οποίος κατακτά την αθάνατη ευτυχία δια μέσου της λύπης και του θανάτου.

Από όσα εκθέσαμε παραπάνω προκύπτει ότι το διονυσιακό αληθές είναι το ότι η σάρκα, οι αισθήσεις και ο κόσμος των αισθήσεων κατακτούν θέση ισότιμη πλάι στο πνεύμα, στην περιοχή του έλλογου και του γνωστικού και με ό,τι άλλο χαρακτηρίζουμε πνευματικότητα.

Απόδειξη ότι ένα από τα μεγαλύτερα πνευματικά επιτεύγματα του ανθρώπου, η Τραγωδία, γεννιέται μέσα από τον δρόμο του Διονύσου, αποδεικνύοντας την αναγκαιότητα του κόσμου των αισθήσεων ως προς την ολοκλήρωση του ανθρώπου ως ηθικής και πνευματικής οντότητας.

Η κοσμοθεωρία του Μίκη είναι -βεβαίως- αντίθετη σε όσους «επιδιώκουν το Χάος-για-το-Χάος» (καταστρέφοντας χωρίς να δημιουργούν τίποτε). Μη βιαστείτε όμως να νομίσετε ότι ο Μίκης υποτιμάει τον δημιουργικό ρόλο των Αντιθέσεων και της Σύνθεσής τους:

Αυτές οι αντιθέσεις, ξεκινώντας από το Σύμπαν και το ‘Απειρο και καταλήγοντας στη Γη και τον ‘Ανθρωπο, βρίσκονται σε μια διαρκή διαπάλη και σύγκρουση. Σημειώνω εδώ τις σπουδαιότερες αντιθέσεις: Μηδέν και ‘Απειρο, Χρόνος και ‘Αχρονος, Ύλη και Αντί-ύλη, Είναι και Μη Είναι, Ύπαρξη και Ανυπαρξία, Αρχή και Τέλος, Αρμονία και Χάος κλπ.


Στην Μουσική Επιστήμη υπάρχουν δυο βασικές θεωρίες: της Αρμονίας και της Αντίστιξης. Σε αντιστοιχία με τα άστρα και την κίνηση τους, στη Μουσική Επιστήμη μελετάμε την κίνηση των φθόγγων, ώστε η μεταξύ τους σχέση καθώς κινούνται μέσα στον χρόνο και στον χώρο (διάστημα) να οδηγεί τις τυχόν συγκρούσεις – διαφωνίες σε λύσεις – συμφωνίες.

[…]

Όμως μετά τον Σένμπεργκ τη σχολή του, μερικοί συνθέτες επιλέγουν το Μουσικό – Ηχητικό Χάος σαν τη μοναδική πραγματικότητα μέσα στη μουσική σύνθεση. [ . . . . ]
…δεν φοβάμαι να δημιουργώ κι εγώ συνθήκες ηχητικού χάους μέσα στα μουσικά μου έργα, πάντοτε όμως σε διαλεκτική σχέση με την ηγεμονική θέση της αρμονίας, όπως μας την δίδαξαν οι αρχαίοι Έλληνες μέσα από τη Φιλοσοφία, την μαθηματική τους σκέψη, την Ποίηση, τη Μουσική, την Τραγωδία, την Γλυπτική, την Αρχιτεκτονική με αρχέτυπο τον Παρθενώνα.

(Εν κατακλείδι:)

Η διαλεκτική σχέση «Θέση – Αντίθεση = Σύνθεση», όπως και το αντίθετο, «Θέση χωρίς Αντίθεση = Αποσύνθεση», μπορούμε να πούμε ότι αποτελεί τον πυρήνα του κάθε υπαρκτού. Τον πυρήνα της ζωής και την αιτία του θανάτου. Μέσα στην Αρμονία και στη Μουσική εάν θεωρήσουμε ότι η συνήχηση μεταξύ δύο φθόγγων αποτελεί τη λύση της μεταξύ τους αντίθεσης, τότε διαπιστώνουμε ότι η Μουσική είναι η κατ’ εξοχήν Τέχνη της διαρκούς εφαρμογής της διαλεκτικής σχέσης «Θέση-Αντίθεση = Σύνθεση».

(Εξαντλήσαμε μόνο ένα μέρος -περίπου το μισό- της ομιλίας του Μίκη. Υπόσχομαι να αναφερθώ εκτενώς στο υπόλοιπο της ομιλίας του, σε επόμενο ποστ).

tribal_dance_mini_banner.jpg

(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ)

Enhanced by Zemanta

One comment

  1. Καλό ποστ, δεν θα το είχα προσέξει αν δεν ανέβαινε ψηλά στη δεξιά στήλη του μπλογκ, πράγμα που σημαίνει ότι διαβάζετε ακόμη.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s